اینترنتی که قطع شد …

اینترنت، روزگاری ویترین کسب‌وکارهای کوچک و پل ارتباطی مردم ایران با جهان بود، اکنون به کالایی لوکس و «امتیازی دولتی» تبدیل شده است. قطعی سراسری و چندماهه اینترنت در ایران، نه فقط یک اختلال فنی موقتی، بلکه آغازگر دوره جدیدی از «انزوای دیجیتال» است؛ دوره‌ای که اقتصاد آنلاین را نابود کرده و جامعه را به دو طبقه «متصلان دارای امتیاز» و «محرومان از ارتباطات» تقسیم کرده است.

به گزارش واحد تحلیل فناوری، از ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) و همزمان با اعتراضات سراسری، مقامات ایرانی ابتدا محدودیت‌های سنگین و سپس قطعی کامل دسترسی به اینترنت جهانی را اعمال کردند.

اگرچه در فوریه این قطعی تا حدودی کاهش یافت، اما با آغاز حملات ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه، یک خاموشی کامل و بی‌سابقه بار دیگر برقرار شد که تا زمان نگارش این گزارش (اوایل مه ۲۰۲۶) همچنان پابرجاست. کارشناسان این وضعیت را ترکیبی از «مقیاس و شدت بی‌سابقه» می‌نامند: کشوری ۹۰ میلیونی با اقتصاد دیجیتال توسعه‌یافته، به اجبار به اینترنت ملی کنترل‌شده بازگشته است.

هزینه ۴۰ میلیون دلاری در روز؛ سقوط آزاد کسب‌وکارهای دیجیتال

قیمت سنگین این خاموشی فراگیر، هر روز بر دوش اقتصاد بیمار ایران سنگینی می‌کند. آفشین کلاهی، عضو اتاق بازرگانی ایران، برآورد کرده است که قطعی اینترنت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار هزینه مستقیم به اقتصاد کشور تحمیل می‌کند و اگر هزینه‌های غیرمستقیم را هم در نظر بگیریم، این رقم می‌تواند دو برابر شود. وزیر ارتباطات ایران نیز آمار تکان‌دهنده‌ای اعلام کرده است: حدود ۱۰ میلیون شغل به اتصال اینترنت وابسته هستند.

کوچه و بازار این آمار خشک، روایتگر فاجعه‌ای انسانی است. «آمنه خادمی»، طراح لباس در تهران، پس از چهار ماه قطعی اینترنت حتی یک فروش هم نداشته است. او به خبرگزاری اسوشیتدپرس می‌گوید: «این قطعی اینترنت در چهار ماه گذشته نه تنها کسب‌وکار من، بلکه بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین را کاملاً نابود کرده است.» اینستاگرام که روزگاری ویترین هزاران فروشگاه کوچک و استارت‌آپ بود، حالا به صفحه‌ای بیروح تبدیل شده است.

غول‌های اقتصاد دیجیتال ایران نیز در امان نمانده‌اند. دیجی‌کالا، بزرگ‌ترین فروشگاه آنلاین کشور، مجبور به اخراج ۲۰۰ نفر از نیروهای خود شده است. رضا الفت‌نسب، رئیس یک نهاد صنفی فعالان کسب‌وکارهای دیجیتال می‌گوید: «این آسیب به تولید، تجارت خارجی و حتی کسب‌وکارهای سنتی نیز کشیده شده است.»

«اینترنت حرفه‌ای» ؟ ظهور نظام طبقاتی آنلاین

در واکنش به فشارهای فزاینده اقتصادی، شورای عالی امنیت ملی ایران طرحی به نام «Internet Pro» (اینترنت حرفه‌ای) را تصویب کرده است. این طرح که در ابتدا برای کسب‌وکارها، اصناف و دانشگاهیان در نظر گرفته شده، به گروه‌های خاصی اجازه می‌دهد تا با خرید «سیم‌کارت سفید» یا اشتراک ویژه، به اینترنت جهانی دسترسی پیدا کنند.

اما فعالان و کارشناسان حوزه حقوق دیجیتال، این اقدام را نه یک عقب‌نشینی و نرمش، که «حاکمیت‌سازی یک معماری کنترل جدید» می‌دانند.

آژانس‌های خبری از اعتراض شدید یک گروه تجارت الکترونیک در تهران خبر داده‌اند که این سیستم طبقاتی را «سوءاستفاده از نیاز آشکار هر شهروند» و تهدیدی برای «تخریب زیرساخت‌های کشور توسط تصمیم‌گیرندگان خودمان» خوانده است. آنچه در حال شکل‌گیری است، سیستمی است که در آن دسترسی به اطلاعات، دیگر یک حق همگانی، بلکه «امتیازی دولتی» می‌شود که با وابستگی سیاسی و امنیتی گره خورده است.

«اینترنت ملی»؛ جایگزینی ضعیف و خطرناک

برای ۹۰ میلیون ایرانی، جایگزین اینترنت جهانی، «اینترنت ملی» است؛ شبکه‌ای داخلی شامل پیام‌رسان‌های بومی، سرویس‌های استریم و موتورهای جستجوی تحت نظارت شدید. کاربران توصیف وحشتناکی از این شبکه دارند: «کند، ناامن و پر از باگ».

نگرانی بزرگ‌تر، عمق نظارت و کنترل است. کارشناسان امنیت سایبری هشدار می‌دهند که ایران در حال توسعه «گواهی ریشه» (Root Certificate) مخصوص خود است. در صورت اجرا، این قابلیت اجازه می‌دهد تا رمزنگاری ارتباطات را بشکنند، به اصطلاح حملات «مرد میانی» (Man-in-the-Middle) انجام دهد و به پیام‌های خصوصی شهروندان دسترسی پیدا کند.

جمع بندی

• هزینه اقتصادی: بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار زیان مستقیم روزانه.

• کسب‌وکارها: ۱۰ میلیون شغل وابسته به اینترنت؛ سقوط فروش و اخراج دسته‌جمعی.

• رویکرد جدید: سیستم «اینترنت حرفه‌ای» یا «سیم‌کارت سفید» که دسترسی به اینترنت را به یک امتیاز طبقاتی و امنیتی تبدیل کرده است.

• جایگزین: اینترنت ملی که کند، ضعیف و کاملاً قابل نظارت است.

• آینده: برنامه‌ریزی برای عادی‌سازی قطعی بلندمدت و اعمال نظارت عمیق بر پروتکل‌های رمزنگاری شده.

 این موارد گوشه ای از اتفاقات اینترنت ایران است ، حتی با یک نگاه هم میتوان متوجه شکاف طبقاتی و فرسایش روز افزون قطعی اینترنت ایران شد.