حاکمیت دیجیتال؛ Cianum خواستار هماهنگی میان بخش دولتی، بخش خصوصی و مشاعات دیجیتال شد

شورای هوش مصنوعی و دیجیتال فرانسه (Cianum) پیشنهاد می‌کند که برای دستیابی به حاکمیت دیجیتال، باید از تفکیک سنتی میان دولت و بخش خصوصی عبور کرد و با ایجاد ائتلاف‌های مشترک، همکاری میان نهادهای دولتی، شرکت‌های خصوصی و مشاعات دیجیتال تقویت شود. این شورا همچنین ایجاد «کارخانه مشاعات دیجیتال» را پیشنهاد کرده است.

شورای هوش مصنوعی و دیجیتال که در ژوئن ۲۰۲۵ به‌عنوان نهاد مشورتی دولت فرانسه و جایگزین شورای ملی دیجیتال تأسیس شد، گزارشی حدوداً صد صفحه‌ای با عنوان «حاکمیت دیجیتال؛ ضرورت سازمان‌دهی همکاری میان بخش عمومی، بخش خصوصی و مشاعات دیجیتال» منتشر کرده است.

در مقدمه این گزارش آمده است:

«فضای دیجیتال امروز تحت سلطه تعداد اندکی از بازیگران بزرگ قرار دارد که بدون وجود توازن و نظارت مؤثر، ابزارهایی را کنترل می‌کنند که در زندگی روزمره ما نقشی اساسی دارند. این وابستگی، شهروندان، سازمان‌های دولتی و شرکت‌ها را در معرض خطرات گسترده‌ای از جمله ریسک‌های اقتصادی، امنیتی، نظارتی، سیاسی و مدیریتی قرار می‌دهد.»

رویکرد مبتنی بر ائتلاف

بخش نخست گزارش به بررسی «وابستگی حیاتی به بازیگران خارجی» اختصاص دارد؛ موضوعی که هم‌زمان در کمیسیون تحقیق پارلمان فرانسه درباره وابستگی‌های ساختاری و آسیب‌پذیری‌های نظام دیجیتال و تأثیر آن بر استقلال کشور نیز در حال بررسی است.

این گزارش نقشه راهی برای تقویت همکاری میان دولت، بخش خصوصی و مشاعات دیجیتال در راستای حاکمیت دیجیتال ارائه می‌کند. در تدوین آن، دیدگاه‌های حدود سی ذی‌نفع از بخش‌های دولتی فرانسه و اروپا، شرکت‌های خصوصی، اکوسیستم مشاعات دیجیتال، جامعه نرم‌افزار آزاد و متن‌باز، انجمن‌های حرفه‌ای و مراکز پژوهشی مورد بررسی قرار گرفته است.

Cianum توصیه می‌کند که به‌جای ادامه فعالیت در ساختارهای جداگانه و رقابت‌های پراکنده، ائتلاف‌هایی شکل بگیرد که بازیگران مختلف را حول پروژه‌های مشترک گرد هم آورد. هدف از این رویکرد، همکاری در توسعه راهکارهای مستقل و حاکمیتی به‌جای رقابت مستقیم میان سازمان‌ها است.

این شورا همچنین از تشکیل نهاد جدید «Ariane» در حوزه دیجیتال و هوش مصنوعی استقبال کرده است. این نهاد از ادغام اداره بین‌وزارتی دیجیتال (DINUM) و اداره بین‌وزارتی تحول عمومی (DITP) شکل گرفته و می‌تواند بستری مناسب برای اجرای این مدل همکاری باشد.

ایجاد صندوق ویژه برای پروژه‌های راهبردی

یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای گزارش، تأسیس «کارخانه مشاعات دیجیتال» است.

این نهاد وظیفه خواهد داشت:

• اجزای راهبردی و اولویت‌دار حوزه دیجیتال را شناسایی کند.
• نقشه‌ای پویا از وابستگی‌ها و نیازهای موجود تهیه نماید.
• ائتلاف‌هایی از بازیگران مختلف برای توسعه این پروژه‌ها تشکیل دهد.
• شرایط لازم برای پایداری و نگهداری بلندمدت این پروژه‌ها را فراهم کند.

در این ساختار، دولت فرانسه، صندوق سپرده و امانات (Caisse des Dépôts)، انجمن‌های مدیریت محلی، مدیران فناوری اطلاعات شرکت‌های بزرگ و نمایندگان جوامع توسعه‌دهندگان متن‌باز می‌توانند مشارکت داشته باشند.

گزارش همچنین بر لزوم طراحی مدل‌های نوین تأمین مالی و چارچوب‌های حقوقی مناسب تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد صندوقی اختصاصی تحت مدیریت Ariane برای حمایت از پروژه‌های راهبردی ایجاد شود.

از دیگر توصیه‌ها، استفاده نظام‌مند از استانداردهای باز است تا قابلیت همکاری میان سامانه‌ها تضمین شده و از پراکندگی و ناسازگاری فناوری‌ها جلوگیری شود.

ضرورت همکاری در سطح اروپا

نویسندگان گزارش معتقدند حاکمیت دیجیتال تنها در سطح ملی قابل تحقق نیست و باید در چارچوب همکاری‌های اروپایی دنبال شود.

به همین دلیل، این تلاش‌ها باید در پروژه اروپایی EDIC Digital Commons نیز ادغام شوند؛ کنسرسیومی که هدف آن ایجاد زیرساخت دیجیتال مشترک در سطح اروپا است.

گزارش پیشنهاد می‌کند مأموریت این کنسرسیوم تقویت و گسترش یابد تا به محور اصلی توسعه مشاعات دیجیتال در اروپا تبدیل شود.

ظرفیت استفاده‌نشده نرم‌افزارهای آزاد و متن‌باز

بخشی از گزارش به بررسی «مشاعات دیجیتال، نرم‌افزار آزاد و متن‌باز؛ ظرفیتی صنعتی که هنوز به‌طور کامل بهره‌برداری نشده است» اختصاص دارد.

در این بخش یادآوری می‌شود که نرم‌افزارهای آزاد و متن‌باز می‌توانند نقش مهمی در رشد اقتصادی و توسعه فناوری ایفا کنند. گزارش به مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۱ به سفارش کمیسیون اروپا انجام شده اشاره می‌کند که تأثیر قابل توجه نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای متن‌باز بر اقتصاد اروپا را نشان داده است.

مزایای مدل حکمرانی مشاعات دیجیتال

نویسندگان گزارش معتقدند مشاعات دیجیتال دارای الگوهای حکمرانی ارزشمندی هستند که باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند.

از مهم‌ترین مزایای این مدل:

• حکمرانی دموکراتیک
• جلوگیری از انحصار توسط یک بازیگر واحد
• مشارکت جمعی در تصمیم‌گیری
• شفافیت بیشتر در مدیریت پروژه‌ها

به‌عنوان نمونه، پلتفرم اسپانیایی Decidim معرفی شده است که بیش از ۵۰۰ شهر و سازمان در سراسر جهان از آن برای مشارکت شهروندان، برگزاری مشورت‌های عمومی، فراخوان پروژه‌ها و مجامع شهروندی استفاده می‌کنند.

در این پروژه، مسیر توسعه و تصمیم‌گیری‌ها به‌صورت مشترک توسط شهرها، توسعه‌دهندگان و شهروندان تعیین می‌شود.

مزایای فنی و اقتصادی

گزارش همچنین به مزایای اقتصادی دسترسی آزاد اشاره می‌کند.

به‌عنوان مثال، افزایش شدید هزینه دسترسی به API سرویس Google Maps در سال ۲۰۱۸ نشان داد که وابستگی به سرویس‌های انحصاری می‌تواند مشکلات جدی برای کاربران و کسب‌وکارها ایجاد کند.

از نظر فنی نیز مشاعات دیجیتال مزایایی همچون:

• قابلیت همکاری بیشتر میان سامانه‌ها
• امکان جابه‌جایی و مهاجرت آسان‌تر بین راهکارها
• کاهش وابستگی به فناوری‌های انحصاری
• جلوگیری از قفل‌شدگی فناوری

را فراهم می‌کنند.

چالش‌های موجود

با وجود مزایای فراوان، گزارش تأکید می‌کند که ارتباط میان مشاعات دیجیتال و نهادهای عمومی هنوز به‌اندازه کافی سازمان‌یافته نیست.

از جمله مشکلات مطرح‌شده:

• نبود یک راهبرد صنعتی جامع برای استفاده از نرم‌افزارهای آزاد
• حمایت ناکافی از پروژه‌های متن‌باز فرانسوی
• کمبود مستندات فنی به زبان فرانسوی
• نبود خدمات پشتیبانی و نگهداری کافی
• کمبود نیروی متخصص در سازمان‌ها

همچنین مدیریت و پویایی جوامع متن‌باز یکی از چالش‌های مهم معرفی شده است.

بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود کارخانه مشاعات دیجیتال در مدیریت فعال جوامع متن‌باز مشارکت کند، نقش بازیگران مختلف را شفاف سازد، مستندات را استاندارد کند و راهنماهای فنی قابل‌فهم منتشر نماید.

نقش فعال دولت و نهادهای محلی

گزارش توصیه می‌کند که دولت و شهرداری‌ها تنها مصرف‌کننده فناوری نباشند، بلکه به‌عنوان اعضای فعال جامعه مشاعات دیجیتال در توسعه، نگهداری و بهبود پروژه‌ها مشارکت کنند.

به‌ویژه در مواردی که ابزارهای موجود پاسخگوی نیازها نباشند یا ملاحظات اقتصادی و راهبردی ایجاب کند، دولت باید نقش مستقیمی در توسعه راهکارهای دیجیتال ایفا نماید.

تمام ابزارهای تولیدشده نیز باید:

• قابل تطبیق باشند،
• قابلیت همکاری با سایر سامانه‌ها را داشته باشند،
• امکان استفاده مشترک توسط سازمان‌های مختلف را فراهم کنند.

نمونه موفق: Visio

در گزارش از سامانه ویدئوکنفرانس Visio به‌عنوان نمونه‌ای موفق یاد شده است.

به دلیل تعدد ابزارهایی مانند Webex، Teams، Zoom و Jitsi و نبود یک راهکار یکپارچه برای کارکنان دولت، توسعه یک سرویس واحد و منسجم ضروری تشخیص داده شد و Visio با همین هدف ایجاد شد.

توسعه آموزش و مهارت‌ها

در پایان، گزارش بر اهمیت آموزش در حوزه مشاعات دیجیتال و نرم‌افزارهای آزاد تأکید می‌کند.

از جمله پیشنهادها:

• گنجاندن این مباحث در برنامه‌های دانشگاهی رشته‌های فناوری اطلاعات و مهندسی
• توسعه آموزش‌های تخصصی برای کارکنان دولت
• برگزاری دوره‌های آموزشی اولیه و تکمیلی برای نیروهای فعال در حوزه دیجیتال

این توصیه‌ها به‌ویژه برای حدود ۵۰ هزار کارمند دولتی که در حوزه فناوری و خدمات دیجیتال فعالیت می‌کنند، اهمیت ویژه‌ای دارد.